O Bienio Conservador e a Guerra Civil Española

O Bienio Conservador (1933-1936)

As reformas emprendidas pola coalición republicano-socialista tiveron unha forte oposición. Os partidos de dereitas reorganizáronse mentres os sindicatos (UGT e CNT) se mobilizaban e radicalizaban. Aos xa tradicionais problemas da economía española uníronselles as repercusións da crise mundial de 1929, ademais das débedas herdadas da ditadura de Primo de Rivera; todo isto xerou unha gran desconfianza entre os empresarios, o que provocou o afundimento do investimento privado de capital.

Isto fixo aumentar o desemprego e, polo tanto, a conflitividade social. A crise económica, a reorganización das dereitas e a mobilización sindical provocaron divisións internas no Goberno, polo que se convocaron novas eleccións para novembro de 1933. As dereitas concorreron unidas en coalición fronte ás esquerdas, que optaron por presentarse en candidaturas separadas; esta circunstancia, xunto coa mobilización do electorado conservador, fixo que os votos se concentrasen no centro-dereita.

O novo Goberno, liderado por Alejandro Lerroux e composto por ministros do PRR (Partido Republicano Radical), contou ademais co apoio parlamentario da CEDA nas Cortes. O seu programa político baseouse no desmantelamento da obra reformista do período anterior (o Bienio Reformista). Esta viraxe conservadora supuxo a inmediata radicalización do PSOE e da UGT. En 1934, a CEDA esixiu entrar no Goberno e Lerroux cedeu, o cal foi interpretado pola esquerda como unha deriva perigosa cara ao fascismo (nun contexto continental marcado polo ascenso dos fascismos e réximes autoritarios en Europa).

Por iniciativa da UGT producíronse folgas xerais e manifestacións, que fracasaron pola contundente resposta militar do Goberno ao declarar o estado de guerra. Ao longo de 1935, unha serie de desacordos internos e escándalos de corrupción (como o do Estraperlo) fixeron inviable a supervivencia da coalición radical-cedista. Ante esta situación, o presidente Niceto Alcalá-Zamora decidiu disolver as Cortes e convocar novos comicios para febreiro de 1936.

A Guerra Civil Española (1936-1939)

Os sublevados contra a República (un conglomerado formado por militares conservadores, monárquicos de dereitas e falanxistas; en resumo, todos aqueles sectores que se opuxeran ás reformas republicanas) planearan un pronunciamento militar co obxectivo de apoderarse dos resortes do poder, decretar o estado de guerra e sufocar calquera foco de oposición.

Aínda que fora concibida como unha operación rápida, ao cabo dunha semana (a finais de xullo de 1936) o golpe de Estado non triunfara plenamente en todo o país. A división do territorio e da poboación en dous bandos irreconciliables deu orixe a unha cruenta guerra civil. O conflito converteuse nun enfrontamento directo entre os grupos dominantes sublevados (reacios a calquera tipo de cambio social) e os leais á República, integrados fundamentalmente polas clases medias e populares (que defendían a lexitimidade republicana e deran o seu apoio electoral á Fronte Popular).

Causas estruturais do conflito

• Causas socioeconómicas: graves problemas agrarios non resoltos, escaso e desigual desenvolvemento industrial e unha forte radicalización do movemento sindical.
• Causas rexionais: a puxanza dos nacionalismos periféricos (Galicia, País Vasco e Cataluña) forzaba unha constante redefinición da estrutura do Estado central.
• Cuestión relixiosa: a Igrexa católica mantiña un amplo poder e influencia social, amosando unha férrea oposición ás reformas laicistas emprendidas polo primeiro bienio republicano.
• Cuestión militar: a pervivencia dun estamento militar afeito a intervir activamente na vida política española a través da vella tradición dos pronunciamentos.